Göktürk Kitabelerinde Din Anlayışı

Kitabelerde, Köktürklerin din anlayışına dair ipuçları bulunsa da bu bulgular bizi çok da ayrıntılı bilgilere götürmemektedir. Neticede anıtlar taşa dokunmuş bir edebiyatın kalıntılarıdır ve hacimce sınırlıdır. Yine de bu sınırlı hacimdeki anıtlarda Köktürklerin Kök Tengri inançlarının izlerine rastlamak mümkündür. Anıtlarda Tanrı ile ilgili ifadelerin geçtiği satırlardan bazıları şunlardır:  

Tengri yarlıkadukın üçün özüm kutum bar üçün kagan olurtum. (Köl Tigin, Güney 9) “Tanrı buyurduğu için, kendim devletli olduğum üçün, kağan oturdum.”  

Üze Türk Tengrisi Türk ıduk yiri subı ança itmiş. (Köl Tigin, Doğu 10,11) “Yukarıda Türk tanrısı, Türk mukaddes yeri, suyu öyle tanzim etmiş.”  

Tengri küç birtük üçün kangım kagan süsi böri teg ermiş, yagısı kony teg ermiş. (Köl Tigin, Doğu 12) “Tanrı kuvvet verdiği için babam kağanın askeri kurt gibi imiş, düşmanı koyun gibi imiş.”            

Tengri yarlıkaduk üçün illigig ilsiretmiş, kaganlıgıg kagansıratmış, yagıg baz kılmış, tizligig sökürmiş, başlıgıg yükündürmiş. (Köl Tigin, Doğu 15) “Tanrı lütfettiği için illiyi ilsizletmiş, kağanlıyı kağansızlatmış, düşmanı tâbi kılmış, dizliye diz çöktürmüş, başlıya baş eğdirmiş.” 

Öd tengri yaşar. Kişi oglı kop ölgeli törümüş. (Köl Tigin, Kuzey 10) “Zamanı Tanrı yaşar. İnsan oğlu hep ölmek için türemiş.”

Tengri teg tengride bolmuş Türk Bilge Kagan bödke olurtum. (Bilge Kağan, Kuzey, 1) “Tanrı gibi gökte olmuş Türk Bilge Kağanı, bu zamanda oturdum.”

Biz iki bing ertimiz. Süngüşdümüz. Tengri yarlıkadı, yanydımız. (Tonyukuk, Güney, 9) “Biz iki bin idik. Savaştık. Tanrı lutfetti, dağıttık.”

Buradaki ifadelerden Köktürklerin Tanrı’yı gökte düşündükleri ve ona inandıkları anlaşılıyor. Tanrı, buyuran, lütfeden ve güç verendir. Bütün güç işler ve zorluklar, onun yardımıyla aşılır. Düşmanları yenmek, başarı kazanmak, kudret sahibi olmak onun lütfuyla gerçekleşir. O güç verdiği için ona inananlar kuvvetli, onların düşmanları ise zayıftır. “Zamanı Tanrı yaşar. İnsan oğlu hep ölmek için türemiş.” ifadelerinden de anlaşılacağı üzere Tanrı ölümsüzdür; ölümlü olan insanoğludur. Zamanı sonsuz yaşayan ise ancak Tanrı’dır. Bu kısa ipuçlarında da görüldüğü gibi kitabelerdeki Tanrı inancı, İslamiyet’teki Tanrı inancına oldukça yakındır.